Borgen hemelwaterberging binnenstad Gouda

De historische binnenstad van Gouda moet beter worden beschermd tegen de toenemende wateroverlast door bodemdaling en klimaatverandering. De gemeente gaat de oude riolering van de binnenstad vernieuwen, en kijkt o.a. naar afkoppeling en waterberging. Vanwege de beperkte ruimte en hoge grondwaterstand is er een haalbaarheidsstudie gedaan naar waterberging (op niveau) op privéterrein. Dit in samenspraak met eigenaren uit het pilotgebied. In eerste instantie richtte de studie zich voornamelijk op kleinschalige fysieke bergingsmogelijkheden. RLoC is gaandeweg ingeschakeld om alternatieven op juridische impact te beoordelen. Dit leidde mede ertoe dat de nadruk kwam te liggen op robuuste maatregelen. Uitkomst van het proefproject is dat het concept van georganiseerd waterbergen op privéterrein in de binnenstad van Gouda kan werken.    

Beter tegen regen borgen

In het verlengde van het proefproject Beter tegen Regen van de gemeente Gouda, heeft RLoC in 2024/2025 de regelaspecten van hemelwaterberging in de binnenstad in kaart gebracht. Aanleiding was de vraag: hoe kunnen we juridisch borgen dat de capaciteit van de bergingsvoorzieningen ook op lange termijn behouden blijft? RLoC heeft allereerst een analyse uitgevoerd naar de juridische borgingsopties voor waterbergingsvoorzieningen in de Goudse context:

• hemelwatertaak gemeente onder de nieuwe Omgevingswet
• (toekomstig) watersysteem pilotgebied en het gemeentelijke beleid
• relevante kenmerken van het pilotgebied, zoals percelen, eigendom, bebouwing en verharding, toegestane functies en bouwregels
• kenmerken van het palet aan borgingsopties vanuit publiekrecht (omgevingsplan) en privaatrecht, denk aan erfdienstbaarheid, kwalitatieve verplichting tot aan opstalrecht.

Daarbij heeft RLoC een onderscheid gemaakt naar de rollen van de gemeente en de eigenaren in de fasen van planvorming en projectvoorbereiding, realisatie, gebruik en beheer, onderhoud en toezicht.

Eerste bevindingen 

Een mozaiek aan kleinschalige maatregelen zorgde voor een juridisch complex borgverhaal. Met name de impact en de houdbaarheid van maatregelen op de langere termijn staan daarmee onder druk, en zo ook de keuze ervoor vanuit een toekomstig rioolstelsel. Op voorhand is de medewerking van eigenaren niet afdwingbaar; het gemeentelijke rioleringsprogramma noch wetgeving zijn direct bindend. Bergingsvoorzieningen met een tijdelijk karakter ondermijnen bovendien de berging.

Een actieve verplichting in het omgevingsplan, zoals meewerken aan aanleg en onderhoud, is mogelijk voor in de bestaande situatie, maar vergen een zeer gedegen onderbouwing. Het moet in verhouding zijn tot de inbreuk in het eigendomsrecht en het evenredigheidsbeginsel. Deze nieuwe regels zijn nog experimenteel.

Advies was het regelniveau te laten aansluiten bij de beoogde omvang van bergingsmaatregelen.

Robuust scenario 

Robuuste maatregelen zorgen voor een structurele bergingscapaciteit en kunnen serieus worden geborgd:

• eerste stap is de organisatie en toedeling van verantwoordelijkheden tussen de gemeente en eigenaren, met de eventuele keuze voor een samenwerkingsorganisatie
• borging in het publieke spoor: omgevingsplan: waar het gaat om bijvoorbeeld een -vanuit het nieuwe rioolstelsel onderbouwde- minimale waarde waterberging per deelgebied, de locatie van de bergingsvoorziening, de ’toelevering’ aan de bergingsvoorziening, en het beheersen van de gevolgen van nieuwe (bouw)activiteiten voor de berging (zoals een voorwaardelijke verplichting)
• borging in het private spoor: allereerst afspraken over de realisatie van waterberging tussen de gemeente en de eigenaar (overeenkomst, waarin ook de verbinding met het gemeentelijk hemelwaterriool is geregeld).
  Structureel borgen van de waterafvoer van buren naar een centrale bergingsvoorziening kan voor de lange termijn in toenemende zwaarte geregeld worden door een overeenkomst met kettingbeding, kwalitatieve verplichting, erfdienstbaarheid (dienend erf, meerdere heersende erven) tot een opstalrecht. In al deze instrumenten zijn aspecten als fysieke maatregelen, dulden onderhoud, vergoeding, periode, en wegneembepaling te regelen